خیابانی که یکطرفه شد
سپیده یوسف‌زاده

چهارم شهریورماه ۱۳۸۸

روزه‌گیری من در دوری از تهران روزه گنجشکی بود. سری کوتاه به تهران زدم. اولین روزی که *خیابان ولیعصر* یکطرفه شد. بدون بحث. بدون ذکر دلیلی که مبادا باور کنیم «در جریان شهر» جاری هستیم، و نه در کنار آن. مبادا باور کنیم ما هم به حساب می‌آییم. در جهان سوم که باشیم همه چیزمان مثل خیابان یکطرفه است، حتی دموکراسی‌مان که گاهی از سر ساده‌لوحی توهم وجودش را داریم.

با وصف این یکطرفه شدن، اگر ماشین شخصی در کار نباشد که از مسیر جایگزین استفاده کنیم، تنها راه برای طی مسیر شمال به جنوب استفاده از اتوبوس است. برای منی که سال‌هاست از اتوبوس برای تردد استفاده نکرده‌ام این (سوار اتوبوس شدن) اتفاقی بزرگ است. روز اول «معرفی» این ایده در تهران بودم، سرگردان. خبرش را شنیده بودم، اما تاریخ روز معرفی در ذهنم نمانده بود. از مسیر *بزرگراه کردستان* می‌آمدم. نزدیک *میدان ونک* که شدم فکر کردم به نوشته هما. «هیچ چیز و هیچ کس مثل قبل نخواهد بود.» هیچ قراری برای تجمع نبود. با خیال راحت نزدیک میدان شدم. یک گروه چندنفره از نیروهای انتظامی را دیدم و فکر کردم برای آنها هم میدان ونک دیگر آن میدان ونک نخواهد بود. این میدان تا آن اندازه شاهراه است که همیشه هراس داشته باشند از یک تجمع ناگهانی.... این اولین گروه مشغول گفتگو بودند. یکی می‌گفت "ج...کش‌ها ما را مجبور کردند از ساعت ۳ ظهر اینجا بایستیم.» هنوز بقیه را ندیده بودم. وارد میدان شدم، خیل نیروهای انتظامی. هر دو قدم گروه‌هایی چهار یا پنج نفره در کمین بودند. یکی حرف می‌زد، یکی بیسکوییت می‌خورد، یکی با دو دختر جوان لاس می‌زد و می‌گفت شما راهتان را بروید، خبری نیست. و خیل موتور سواران اول *خیابان ملاصدرا*، و خیل ماشین‌های گشت، و عابرینی که با نگاه پرسشگر به هم نگاه می‌کردند: «امروز چه خبر است؟ قراری که برای تجمع نبود؟»

سوار اتوبوس شدم. خیابان ولیعصر را یکطرفه به سمت جنوب می‌آمدم. اولین خاطراتم را از خیابان ولیعصر مرور می‌کردم. خاطرات غالب از این خیابان هنوز خاطرات بچگی است.

سال ۱۳۵۶، سوم دبستان: تازه به *مدرسه پیوند علم* رفته بودم در خیابان بزرگ و غول پیکر *پهلوی* که از محله ما در *تهران نو* خیلی فاصله داشت. حتی با استانداردهای بزرگترها برای زیاد و کم. همه خیابان پهلوی برای من کفاشی پدرم بود (کفش سپیده، پل امیربهادر)، مدرسه پیوند علم (کمی بالاتر از چهارراه ولیعصر)، و چلوکبابی بزرگمهر (کمی پایین تر از مدرسه و روبروی آن). هر پنج شنبه ساعت ۱۲ پدرم می‌آمد تا دو ساعت را با هم بگذرانیم و خواهرانم هم تعطیل شوند و همه به خانه برگردیم. قبل ازتعطیل شدن دو خواهر دیگر با پدرم ناهار می‌خوردیم. چلوکبابی بزرگمهر. از مدرسه‌ام می‌پرسید. حواسم پرت برنجی بود که با کرهْ خوشمزه‌تر از کباب بود. بعد از ناهار قدم می‌زدیم، تا *تئاتر شهر* قدم‌هایم را با پدرم تنظیم می‌کردم. تئاتر شهر را همیشه دوست داشتم. ساختمانی گرد و زیبا که رنگ فیروزه‌ای کمرنگی که در دیوارش کار شده بود آن روزها برایم آخر همه فیروزه‌ای‌ها بود. کدو قلقلی و دیو را در تئاتر شهر دیده بودم، با غرور.... نقش مترسک را در نمایش دایی من بازی کرده بود.

سال ۱۳۵۷، خیابان پهلوی، کلاس چهارم، زنگ تفریح: صدای گلوله و فریاد شعار درخیابان‌ها. وحشت بچه‌ها و سردرگمیِِکودکانه در آن هیاهوی خیابان. مدرسه تق و لق. یک روز که صدای فریاد شعار و صدای گلوله تمامی نداشت به خانه‌هایمان تلفن کردند تا زودتر ما را به خانه‌ها برگردانند. پسرعمویم دنبالم آمد. همیشه کتاب می‌خواند. به *خیابان انقلاب* رفتیم. کتابی خرید و در جا با روزنامه‌ای جلد کرد. با اتوبوس به خانه برگشتیم. سعی‌ام برای خواندن اسم کتاب به نتیجه رسید: خرمگس. بعدها فهمیدم آن جلد روزنامه یعنی چه.

آن روزها صبح‌ها در مسیر خانه تا مدرسه از کنار تانک‌ها رد می‌شدیم، و افرادی که با لباس و کلاه نظامی کنار تانک‌ها به صف بودند. ترسناک بودند. به صورت‌های سربازها و ارتشی‌ها نگاه می‌کردم. آن موقع هم دوست داشتم بفهمم پشت این صورتک‌های بی روح چیست؟ پدرم تذکر می‌داد: «نگاهشان نکن.» وقتی صدای گلوله‌هایی که از خیابان شنیده می‌شد بیشتر شد برای چند ماهی تعطیل شدیم. پی پی جوراب بلند را از آن زمان یادم هست.

سال ۱۳۵۷ انقلاب به پیروزی رسیده است، بهار آزادی است: به مدرسه برگشتیم. آن روزها موضوع داغ صحبت سر ِ کلاس‌ها شده بود: «تعطیلات چند ماهه را چطور گذراندید؟» خیلی ها الدوز و کلاغ‌ها را خوانده بودند، و اولدوز و عروسک سخنگو را.

بعد از تعطیلات، اولین کار پاره کردن صفحاتی از کتاب‌ها بود که دیگر به کار نمی آمدند. کتاب ها را ورق می‌زدیم تا معلم بگوید کدام صفحه برود و کدام بماند. یکی از این صفحه‌ها نیازی به پرسیدن نداشت. عکسی تمام قد از شاه در زمینه‌ای آبی. قبل از تعطیلات پسرک هم کلاسم با عکس‌برگردان تفنگی در دست شاه گذاشته بود. عکس‌برگردان‌ها را همه دوست داشتیم. پسر و دختر. هیجان‌انگیز بودند. کتاب‌هایمان پُر بود از عکس برگردان که وقتی دلمان را می‌زد با پاک‌کن پاکشان می‌کردیم. آن روز هم مثل همیشه عکس برگردان‌های جدید را نشان هم می‌دادیم. چهره معلم را فراموش نمی‌کنم وقتی که تفنگ را دید و فریاد خشمش را که «همین الان پاکش کن.» آن روزی که صفحه های کتاب را پاره می‌کردیم این خاطره تبدیل به جوک شده بود.

تا آخر سال مدرسه مدرسه نشد. ماه‌های اول هر روز مراسمی در خیابان پهلوی برقرار بود که ما را به کنار پنجره‌های رو به خیابان می‌کشاند. یک روز رژه‌ای بود از نیروهای ارتش. هنوز نشانه‌هایی از قبل داشتند، همه صورت‌ها اصلاح شده و بدون ریش، همه یک شکل و هم گام. بچه‌ها می‌گفتند: شاه هم عجب ارتشی ساخت... و ارتشی‌ها فریاد می‌زدند: «ارتش فدای ملت.» یک روز در راهِخانه کتابی که بعد از یکی از این مراسم در مدرسه گرفته بودم به خواهرم نشان دادم. اسم کتاب فقر بود. خواهرم گفت اصلاً میدانی فقر یعنی چه؟ گفتم نه.

سال ۱۳۵۸ مدرسه پسرانه شد و دخترها به آن طرف خیابان منتقل شدند، ساختمانی در *خیابان رشت*. مدرسه جدید را دوست نداشتم. کوچک بود و نا آشنا. گاهی پنجشنبه‌ها بعد از ساعت ۱۲ سری به مدرسه دو خواهر دیگر می‌زدم. *دبیرستان خوارزمی* و دخترهای بزرگی که فکر می‌کردم هیچ وقت به بزرگی آنها نمی‌شوم. دبیرستان خوارزمی و سارافون‌های جین دخترانش رویایم شد. حیاط مدرسه پُر بود از میزهای کوچکی که هر کدام یک خط فکری را حمایت و تبلیغ می‌کردند. اولین باری که سرود «سراومد زمستون» را شنیدم در کنار همان میزها بود.

خیابان پهلوی *مصدق* شده بود. و خیابان مصدق شاهد همه روزهای پرتلاطم بعد از انقلاب بود و تلاطم ها آنقدر زیاد شد که سال بعد در مدرسه‌ای نزدیک به خانه ثبت‌نام کردم. و بعد از آن خبر خیابان مصدق را خواهرم به خانه می‌آورد. مدرسه خوارزمی در اعتصاب بود، و نجمه چماق طلایی روی دیوارهای مدرسه. خیابان مصدق هم خیلی زود تغییر نام داد و ولیعصر شد. مادر بزرگم می‌گفت «مصدق مرد بزرگی بود!» می‌پرسیدم پس چرا اسم خیابان را تغییر دادند؟ و او می‌گفت: «روزهای سختی در پیش است زای جان.»

به زمان حال بر می‌گردم. در ردیف آخر اتوبوس نشسته‌ام. خیابان ولیعصر را از مسیر شمال به جنوب می‌رویم. به کنار دستی‌ام مامور نیروی انتظامی را نشان می‌دهم که روی نیمکت کنار *پارک ساعی* نشسته است و روزنامه می‌خواند. می‌خندد، به کنایه می‌گوید منتظر است! می‌گویم آن دیگری بیسکوییت ساقه‌طلایی می‌خورد. می‌گوید این که خوب است من که دیدمشان جمع شده بودند و سیب‌زمینی سرخ شده می‌خوردند.

***

امروز ۲۸ مرداد ماه ۱۳۸۸ است. میدان ونک و خیابان ولیعصر پر است از نیروهای انتظامی. امروز اولین روزی است که خیابان ولیعصر یکطرفه شده است. با خود می‌گویم «اگر این خیابان ولی عصرمی توانست سخن بگوید.» از ۲۸ مرداد آن سال و ۲۸ مرداد امسال و همه آنچه در این سال‌ها گذتشه است.

بالای صفحه