In the mid 1980s the nightly news had a regular slot for the then prime minister, {Mir Hossein Mussavi}, who spoke to the people about the political developments of the country. The natural hesitation of his constitution also affected his speech so that when he spoke, after a few sentences, he involuntarily let out an "hmmm," with a two second delay, to arrange the next sentence in his mind. This peculiarity caused the rhythm of his speech to slow down. Our prime minister was slow in speech. The public, however, had the impression -- right or wrong -- that the affairs left in his hands, and of which he spoke listlessly, were being taken care of with an acceptable pace.
Those years passed. The war came to an end and the reconstruction era began. Now keeping a fast pace was considered the general duty of all. There was no excuse to be off the train of progress and reconstruction -- an innocent and childish enterprise encouraged by such rhetoric as "collective effort," "solidarity," and "national unity." All this was necessary to kindle the engine of reconstruction. We needed to believe that although our decision-makers spoke slowly they worked fast. What did an Iranian lack that a Japanese had? And many instances of such reasoning. The 20-Year, the 50-Year, the 200-Year Comprehensive Plan. Numbers upon numbers. Mass rank of numbers marching every night before our eyes, giving us the illusion that the country was keeping up the fast pace of progress. Rhythm is expressed in numbers. A number is an abstraction of reality. It is still too soon to judge the tempo of events, the speed with which they come and go. To the state -- which issues numbers every year -- the tempo is ideal. To the masses, especially those who have swallowed the pill of hopelessness and despair, the tempo of affairs has slowed.
***
We must basically see if speed or slowness is a good measure for progress. Does history change pace? Does it even have a speed? What does speed or slowness quantify? What is rhythm? The answer to these questions is in no way easy. But to get a relative idea about these concepts, we can assume that rhythm is the product of repetition. This repetition can be related to time, like the rhythm of water dripping from a bad faucet, or to space, like the rhythm of trees planted on Taleqani Street. Every repetition creates rhythm. Spatial rhythm is important to the visual arts. For example, take the study of rhythm in the works of {Kandinsky} and {Pierre Mondrian}, or the presence of rhythm in modern paintings.
On the one hand, any repetition in time produces rhythm. On the other, rhythm is the sequential occurrence of something in time. Here, we can delete the word "in time" and say that rhythm is something that takes place. After all, events are not outside of time and time is related to space. Whether we want it or not, time passes through us and we are coursing through, without effecting, it. Time passes through the period of war; it does so during reconstruction, reform, and it will be passing the one that we are currently in. If a musician plays an instrument twice as fast as another, she has proved only her technical skills and not her command over time. Time is no one’s domain, whether you are the greatest musician or politician. From 1990 to 2000 is ten years, neither more nor less. We call it the 90s but we cannot add or subtract from it.
Rhythm that expresses the sequence of time can be of two kinds: audio or otherwise. For example, the rhythm of the passing images on a screen is a rhythmic occurrence but is not audible. Things that happened from 1990 up until today have been in part audio and in part visual. I am speaking, of course, of life experiences and not of momentary lapses heard in music or seen in film. Although sometimes events that don’t last more than a second may have huge consequences. I will give you an example.
A friend once told me that whenever his father heard a particular revolutionary anthem on television or radio, he reacted to it violently. He explained that his father’s experience with this particular song went back to the late 70s, in the heat of the revolution, when he was an officer in the military. During an episode, when the revolutionary masses raided a military barrack, his father was identified as belonging to the regime and taken, with his eyes closed, to a location for execution. While he was being transferred, the car radio was playing this anthem. Only a few notes accompanied this man; although they lasted only a few seconds, many years later those same notes provoked a reaction, laden with pain and suffering. I only know music that can so effectively recreate past experiences, only music that can touch this father to such an extent that after more than three decades, his body still convulses with the sound of a melody. It is true that images are more effective to gaining entrance into people's hearts, but what makes the image, per se, less powerful is its silence. Images don’t have a sound. They lack its magic.
Let us return once more to the years passed. Let us compare the rhythms of our “normal” and “lived” experiences. I am introducing the element of time into my argument. Normal experiences, when evaluated over a long period of time, are rhythmic. This is a familiar happenstance. We often hear people say that the pace of events becomes fast or slow, and this depends on the situations in which they find themselves. These are events that happen outside of them. But we can also point to experiences that take place inside of an individual in which mere seconds can last years. Those experiences that basically don’t meet theoretical and musical measures of rhythm are called our “lived” experiences.
Someone may claim that his speed of changing cars has increased in recent years. Another may claim that over the same period, depression and despair has increased with the rate of inflation. The first person's claim can be measured by concrete numbers, regardless of any value judgment. What he says is rhythmic. But the latter claim points to something that has taken place inside; as such, we cannot evaluate it with numbers. Therefore, its rhythm -- if it has any – is not expressible through numbers and lacks rhythm. What is the relationship of rhythm to these two experiences?
***
When the most available image that you have of the people in your country, those that you see everyday on the streets, is that of individuals walking with their eyes half shut, about to doze off (whether out of weariness or the effect of some drug), or with contorted faces, anxious and hopeless, and when this images gets repeated time and again, the impression you have of the rhythm of life is neither quantifiable nor expressible in numbers. When this impression becomes entrenched, it acquires such verity that none of the statistics that are meant to give you hope (like those issued every year on Government Week) can change it.
The writer of these lines sees the world as such: As the rhythm of life and activities has slowed, those of drug-induced highs and descents have increased. The number of passengers on buses and cabs dozing has grown. This is not an illusion. Examples are rampant. Traffic, without us realizing it directly, has swallowed all the hours of our lives. When you want to take care of a task around town, 80 to 90 percent of your time is spent in cars. Traffic is so much a part of our lives that it has increased the hours of our inactivity. A car that stands before a traffic light with a running engine has a cradle-like effect that naturally decreases the rhythm of the beating of your eyelids. Traffic makes you doze off, as it suspends the flow of life in a viscous liquid. Some of you may be reading these lines in traffic. Pay attention to the noise surrounding you. It is much like a brass wind instrument in an orchestra, with the lowest of tempos and pitches, playing for more than a few minutes, a single note or two. No doubt listening to these noises requires nerves of steel, something that our people are instinctively getting good at -- notwithstanding its individual and social repercussions.
In nature we have various cycles, some as long as eighty years. But in the world of music, when the cycle of a rhythm (or tempo) decreases past a certain point, we say that it fell out of rhythm. Our desire for life is out of rhythm. We have slowed down and passion for life has subsided within. For us, a fast paced rhythm, a vibrant one, has acquired value. But a fast pace is not always positive. When acting hastily, without laying the necessary foundation, speed becomes a liability. If our actions are to produce desired effects, we need to take things slowly. But this slowness is quite different from the one that traffic or drugs impose on us.
*Image from Van Collection by Attin
Top
اشارهای اجمالی بر ریتم یک ملّت
محسن نامجو
در سالهای میانی دهه ۶۰، اخبار شبانه بسیاری از گزارشات امور جاری کشور – به ویژه امور اقتصادی و بازرگانی – را از زبان نخستوزیر وقت، {میرحسین موسوی}، پخش میکرد. طمأنینهای که در شخصیت وی بود طبعاً گفتارش را نیز شامل میشد، بدین صورت که هنگام صحبت بعد از هر چند کلمه، به شکلی غیرارادی هجای «اِ» را با دیرندی [۱] دو تا سه ثانیهای ادا میکرد تا کلمات بعدی را در ذهناش مرتب کند. این ویژگی در صحبت باعث میشد که ریتم کلام او همیشه کُند باشد. نخست وزیر ما کُند حرف میزد. اما این استنباط – به درست یا به غلط – در اذهان عموم وجود داشت که آن اموری که وی و سایر دولتمردان درباره آنها، به کُندی، حرف میزنند، با ریتم تند در حال انجام است.
به هر صورت آن دوران گذشت. جنگ تمام شد و دوره سازندگی به پیش آمد. حالا دیگر داشتن ریتم تندْ یک وظیفه همگانی محسوب میشد و برای هیچکس بهانهای باقی نبود تا از قافله پُرسرعت سازندگی زیربنایی کشور عقب بماند – تصوری خام، معصوم و کودکانه از تلاش جمعی، اتحاد، همبستگی ملی و بسیاری صفتهای جمعی دیگر که برای راهاندازی ماشین سازندگی احتیاج بود. ما باید اینگونه میپنداشتیم که دولتمردانمان گر چه کُند حرف میزنند اما بسیار تند کار میکنند. مگر ایرانی از ژاپنی چه کم داشت؟ و بسیاری اگرها و مگرهای دیگر. چشمانداز بیست ساله. چشمانداز پنجاه ساله. چشمانداز ۲۰۰ ساله. و اعداد. لشگر بیامان اعداد. سیر بیپایان اعداد که قرار است واقعیتی را برایمان بازگویند. ریتم هم با عدد بیان میشود. عدد بیان منتزع شده واقعیت است. هنوز هم گویی برای قضاوت زود است. قضاوت درباره تمپوی [۲] اتفاقات، درباره سرعت آنچه روی میدهد. از نظر دولت – که هر ساله عدد ارائه میدهد (در هفته دولت) – تمپو عالی است. از نظر ملت، به ویژه آنان که قرص ناامیدی و نق زدن بلعیدهاند، تمپوی امور جاری مملکت رو به کاهش است و روزبهروز کُندتر میشود.
***
باید دید اساساً کُندی و تندی معیار صحیحی برای پیشرفت محسوب میشود یا نه. آیا سرعت ِ تاریخ تغییر میکند؟ آیا اصلاً تاریخ سرعت دارد؟ کُندی و تندی صفات بیان کننده چه کمیتی است؟ ریتم. اما، چیست این ریتم؟ پاسخ به این سؤال به هیچ عنوان ساده نمینماید. اما برای آنکه شناختی نسبی از این مقوله بدست آید تا در طی بحث این مقاله به کار رود میتوان گفت ریتم محصول تکرار است. این تکرار میتواند به زمان مربوط باشد (زمانمند باشد)، مثل ریتم چکیدن قطرات آب از شیر آشپزخانه. یا به مکان مربوط باشد مثل ریتم قرارگیری درختان در خیابان طالقانی. هر تکراری موجب ایجاد ریتم است. ریتم مکانمند خود سرفصل جداگانه و مبسوطی است که در حیطه نقد – به ویژه نقد هنرهای تجسمی – بسیار اهمیت حضور دارد. مثلاً بررسی عنصر ریتم در تابلوهای {کاندینسکی} یا {پیت موندریان}، یا طرح این بحث که آیا این عنصر (ریتم) را در نقاشی ماقبل مدرنیسم نیز میتوان جستجو کرد یا خیر؟ تابلوهای {رامبراند} هم آیا دارای عنصر ریتماند؟ تمام این سؤال و جوابها در محدودهای فارغ از زمان قابل بحث و بررسیاند. این تحلیل نیز شاید فقط از این جهت بیان شد که بدانیم عامل تکرار – که سازنده ریتم است – لزومی ندارد که حتماً زمانمند باشد و میتواند مکانمند هم باشد.
از یک طرف دیگر، هر گونه تکرار در واحد زمان تولید ریتم میکند. از دیگر سو ریتم بیانگر توالی آن امری (چیزی) است که در طی زمان روی میدهد. اینجا میتوانیم عبارت «در طی زمان» را نیز حذف کنیم و بگوییم ریتم بیانگر آن چیزی است که روی میدهد. چرا که رویدادها به هر حال خارج از زمان نیستند. زمان به فضا وایسته است. چه بخواهیم و چه نخواهیم زمان بر ما میگذرد. زمان بر دوران جنگ میگذرد، بر دوران سازندگی میگذرد، بر دوران اصلاحات میگذرد و هنوز هم در حال گذر است. زمان بر ما میگذرد و ما در آن واقع شدهایم. بیآنکه بر آن اثر گذاریم. اگر نوازندهای قطعهای را با سرعتی دو برابر نوازنده دیگر بنوازد با این کار تفوق و سلطه خویش را نسبت به تکنیک نوازندگی یا قدرت دشیفره رسانده است، نه تسلط خویش بر زمان را. چرا که زمان به چنگال هیچکس در نمیآید حال آنکس که قویترین نوازنده باشد یا قویترین دولتمدار.
از سال ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۰ ده سال است، نه بیشتر و نه کمتر. ما نام این ده سال را میگذاریم «دهه هفتاد» اما از مقدار آن نه میتوانیم کم کنیم و نه بدان بیافزاییم. همینجا نکتهای را ناگفته نگذارم و آن اینکه آن چیز (امر) روی دهنده، که ریتم بیانگر توالی آن در طی زمان است، خود میتواند به دو شکل باشد: شنیداری یا غیر آن. مثلاً ریتم گذشتن عکسها روی پرده در دستگاه پخش اسلاید امری ریتمیک است، اما لزوماً شنیداری نیست، یا دستگاه مترونوم نمونهای از یک اتفاق ریتمیک دیداری-شنیداری است.
اتفاقاتی که از ابتدای دهه هفتاد تا کنون (یعنی سیزدهچهارده سال) افتاده است برخی شنیداری و برخی دیداری بوده است. باید انتزاع حیطه تئوریک را از بحث جدا کنیم تا وارد دنیای واقعی شویم. آنگاه دو واژه «دیداری» و «شنیداری» معناهایی بس وسیعتر مییابند. دیدن و شنیدن، از آن جنس که در طی سالها بار تجربیات را شکل میدهد و افزون میکند، نه از آن جنس که یک لحظه از فیلمی را میبینیم یا یک نُت خاص را میشنویم. این دو، گرچه هر دو تجربهاند، اما تفاوت میانشان روشن است، یعنی وجود آدمی به روشنی میتواند شکاف میان این دو شکل دیدن یا شنیدن را با ذائقهاش دریابد و درک و لمس کند. البته گاه میتواند تجربه نوع اول (تجربه لحظهای) بخش اعظم یا مهمی از تجربه نوع دوم (تجربه سالیان) را سامان بخشد. در این مورد مثالی واقعی میآورم که نمونهای کامل و روشن است.
دوستی تعریف میکرد که پدرش هنگام پخش ترانه «ایران، ایران، ایران، رگبار مسلسلها» از تلویزیون یا رادیو پرخاش کرده یا اتاق را ترک میکند. باز تعریف میکرد که پس از پیگیری ریشهای این موضوع علّت را در یک تجربه چند دقیقهای (به اندازه مدت زمان همان ترانه) مربوط به سال ۵۷ جسته بود. پدر ایشان در آن سال مسئول ژاندارمری یک بخش بودهاند. در آن شناساییها و بازشناساییهای سرسری آن برهه شلوغ، بر اثر درگیریای که میان ژاندارمری و مردم انقلابی (طبعاً) پیش میآید، ایشان به عنوان نیروی شاهدوست شناخته میشود و بعد از یک نتیجهگیری معمولی پدر را با چشمان بسته پشت یک ماشین سوار میکنند و به سوی جایگاه اعدام (مرگ) میبرند. در راه از رادیو اتومبیل ترانه «ایران، ایران، ایران...» پخش میشده است. همراهی چند نُت موسیقی با راهی که به سمت مرگ میرود، یک تجربه چند دقیقهای را همشأن تمام زندگی میکند. شنیدن تمام یا بخشی از یک قطعه موسیقایی تا سالها بعدش میتواند حامل پیام روشن رنج یا درد باشد، به طوری که با شنیدن آن آدمی سکون، وحشت، شادی، یا یأس یک مقطع چند لحظه تا چند ساله را با شور تمام دریابد. و الحق که تنها موسیقی است که به نابترین وجه میتواند این تجربه را تکوین بخشد، تنها موسیقی است که میتواند با جان آن پدر چنان کند که بعد از گذشت سه دهه تکتک اعصاب وجودش را به شکلی مشابه آن واقعه کذایی تحریک کند و آن راه ختم شده به مرگ را در ذهن و وجودش دوباره زنده کند. درست است که در انتقال این تجربیات تصویر از خیلی جهات بر صوت برتری دارد، اما یک مورد است که تمام آن، برتری تصویر را خدشهدار میکند، و آن اینکه تصویر خاموش است، صدا ندارد. سکوت است و از جادوی صدا بیبهره.
بار دیگر به سالهای گذشته برگردیم، پشت سرمان را بنگریم، به تجربیات «عادی» و «زیستشده»مان فکر کنیم [۳]، به ریتم این تجربیات فکر کنیم. این مفهوم قابل تحمل دیگری است. وقتی میگوییم ریتم عنصر زمان را وارد ماجرای فکریمان کردیم. تجربیات عادی میتوانند در یک بررسی طولانی مدت دارای ریتم محسوب شوند. این امری آشناست. بارها از زبان افراد شنیدهایم که از سرعت کم یا زیاد سیر اتفاقات در مقاطع مختلف زندگیشان سخن به میان آوردهاند. تجربیاتی که در بیرون آنها اتفاق افتادهاند. اما تجربیاتی را هم میشناسیم که در درون اتفاق میافتند و گفتیم ممکن است یک ثانیه آنها تبدیل به سالیان شود. آن دسته از تجربیاتی که اساساً با معیارهای تئوریک و موسیقایی مقوله ریتم جور در نمیآیند تجربیات زیستشده آدمیاند.
کسی میگوید: در طی این سیزدهچهارده سال سرعت تعویض اتومبیل شخصیاش رو به افزایش داشته است. کسی دیگر میگوید: در طی این سیزدهچهارده سال، سال به سال، بر تورّم ادراک من از واماندگی و سرخوردگی افزوده شده است. گفته نفر اول را – صرفنظر از هرگونه قضاوتی – میتوان با عدد بیان کرد. آنچه او میگوید ریتمیک است. اما گفته دومی نشان از یک اتفاق مزمن چندساله دارد که در دورن اتفاق افتاده، پس ریتمای برای آن نمیتوان تعیین کرد. نسبت ریتم با این دو نوع تجربه چگونه است؟ مبحث اصلی همینجا قابل طرح است: «اگر از سوی تجربه عادی آدمی – مثل خرید و فروش اتومبیل – با عدد قابل بیان و بررسی است، لذا ریتم آن هم – اگر داشته باشد – با اعداد قابل بیان است. از دیگر سو، درک آدمی از ریتم، در تجربیات زیستشده، درکی کاملاً شخصی و درونی است که نه تنها با اعداد که با کلمات نیز مشکل بتواند طرح شود.»
***
وقتی ثابتترین تصویری که از مردم کشورت داری، مردمی که هر روز در کوچه و خیابان میبینیشان، تصویر آدمهایی است با چشمان بسته، در حال چُرت زدن و غیرعادی (نشئه و خمار)، یا عبوس و اخمو، یا نگران و نومید، وقتی در طی ماهها و سالها این تصویر و تکرار آن را داری، مجموعه آنچه که بر تو رفته است، ادراکی از ریتم به زندگی تو میدهد که نه قابل تعویض با مقوله دیگری است نه قابل بیان با اعداد. این ادراک وقتی که قوام مییابد و در درون آدمی تثبیت میشود چنان اعتباری پیدا میکند که هیچکدام از آماری که حامل خوشبینی و امیدواری است (مثل آمار هفته اول شهریور، که هفته دولت است) نمیتواند جایگزین آن ادراک در ذهن شود.
ادراک کلی نگارنده از منظر مقوله ریتم به سالهای رفته چنین است: سرعت ریتم زندگی کُندتر شده است. ریتم فعالیت کمتر شده است. ریتم چُرت و نشئگی بالا رفته است. بر تعداد چُرتزنندگان در تاکس و اتوبوس و خیابان افزوده شده است. این اصلاً توهم نیست، بلکه دارای عینیترین حُجّتهاست. مقوله ترافیک بی آنکه بدانیم تمام ساعات ما را در بر گرفته است. وقتی از کاری به سراغ کار دیگری میرویم حدود ۸۰-۹۰ درصد زمان را در بین راه میگذرانیم. ترافیک آن قدر عینی است که به وضوح بر ساعات سکون ملت افزوده است. اتومبیلی که پشت چراغ قرمز برای دقایقی روشن میایستد لرزش گهوارهمانندی ایجاد میکند که به شکل طبیعی موجب کمتر شدن سرعت ریتم پلکزدن آدمها میشود. ترافیک موجب چُرت زدن است، موجب کمشدن ریتم سیّال زندگی. هیچ بعید نیست که بخشی از شما خوانندگان محترم در حین خواندن همین سطور در ترافیک به سر برید. به سروصدای ناهنجار پیرامون دقیق شوید، مثل آنکه سازهای بادی-برنجی یک ارکستر، قطعهای را، با پایینترین تمپو و بمترین نُتها، آن هم به مدت چند دقیقه، روی یک یا دو نُت، ثابت بنوازند. جداً که شنیدن چنین قطعهای اعصاب پولادین میخواهد، چیزی که مردم ما به تدریج در حال دستیابی به آناند، البته صرفنظر از تاوانهایی فردی و جمعی که در این مسیر میدهند. درست است که در طبیعت ما چرخه ریتمی به کُندی هر هشتادوچندسال یکبار هم داریم. اما در دنیای موسیقی، چرخه ریتم (یا همان تمپوی قطعه) اگر از حدّی کمتر شود میگوییم از ریتم افتاده است، یا از ریتم خارج شده است. میل به زیستن ما از ریتم خارج شده است. ما کُندتر شدهایم و شوق زیستن هم در ما کمتر.
ریتم تُند در چنین قیاسی نوعی ارزش محسوب میشود، و کُندی و واماندگی ضد ارزش. اما ریتم تُند از طرفی دیگر هم ارزش است با مفاهیمی چون اقدامات عجولانه و بیتأمل، اعمال سرسری و بدون پشتوانه صحیح فکری، عدم متانت در کُنش و به طور کلی انجام اعمالی که به دلیل توالی سریع عاری از خطا نیست. از چنین منظری، ریتم تند دیگر ارزش محسوب نمیشود. بدیهی است که هرچه قرار باشد وقار و طمأنینه در اعمال ما بالاتر باشد این مستلزم آن است که ریتم ما کُندتر باشد، که این کُندی با کُندیای که ترافیک بر ما تحمیل میکند بسیار فرق دارد.
* تصویر از مجموعه وانت اثر آتین
بالای صفحه
