Once in a while, if you are lucky, you come across a play that distills the experience of a nation at a significant moment in time. A Moment of Silence by {Mohammad Yaghoubee} is such a play, except it has achieved this distinction twice. Remounted eight years after its premiere in 2001, the production at MOLAVI Hall was expertly directed by {Ida Keikhaee} resulting in moving and intelligent work by the entire cast. The minimal and elegant set designed by {Saeed Hasanloo} fully supported the text and the action of the play. I was grateful for the opportunity to see A Moment of Silence, referred to by many as the best play of the post-revolution era; and doubly grateful, and impressed, that the production surpassed my expectations.
The play begins with a frantic phone call. Shiva is desperate to find her husband. But he no longer works at that office. The secretary is not the same person either. Something is amiss. Oh, Shiva was asleep for three years during which time a revolution toppled the nation’s Monarch and replaced it with an Islamic Republic. Through Shiva’s repeated lapses of consciousness, the play covers a twenty year period filled with life-changing events. Every time Shiva wakes up, she is confronted with a new shock. First it was the revolution next it is the Iran-Iraq war. The shift in the mood of the nation is directly reflected in Shiva’s brother in-law, a lovable, verbose and entertaining guy who seems the eternal optimist. He spends much of the play winning the audience over with his charms; consequently his unexpected deterioration at the end comes as a heartbreaking surprise. But this too, reflects the experience of the nation.
On the surface, A Moment of Silence seems to tell two parallel domestic stories. One about Shiva and her two sisters, the other about a couple: Sohrab and his wife. Sohrab’s second wife feels insecure about his lingering feelings for his first wife. Shiva’s sister fell in love with her husband while Shiva was asleep and is now expecting their child. Stories that could have been pushed towards sentimentality and melodrama in a less confident playwright’s hands are handled expertly here, with restraint and courage. We learn that Sohrab is writing a play set around the revolution titled “Goodbye Until I Don’t Know When.” Together with his wife, they make a list of words, names, slogans and songs related to that era. The conversation’s casual tone intensifies the shock of hearing such taboo subjects as mandatory veiling, sisterly indiscretion, and the murdering of intellectuals by the government in the 1990’s. Even more surprising is the intimacy and tenderness that Sohrab and his wife share on stage.
For much of the play, the two parallel stories seem unrelated. The two families appear to belong to very different social echelon with very different concerns. But soon the connection presents itself foreshadowing the unavoidable ending. The dialog is presented in short episodes that intercept one another. Some are told from one character’s perspective once then from another’s the second time. Some repeat with a slight change or overlap with a scene from the parallel story. Some scenes resemble broken moments of memory as if the audience is experiencing the play during a stroke. The dramatic presentation is intricately interwoven with the storyline inviting the audience to move beyond words and viscerally share the characters’ experience. An outstanding example is during a tender storytelling scene when Shiva’s sister repeatedly attempts to confess to her affair. As she tries to gain the courage to unburden herself, over and over the sister slides her confession between sentences of the fable. The formalistic choice serves to both distance the audience from the “reality” of the moment and to include them in the sister’s growing exasperation.
The playing space, a simple white-tiled room with several white door frames upstage, diminishes as the play progresses reflecting the growing sense of menace. This is done simply but effectively by removing rows of tiles from the outside in. The sense of suffocation is complemented by the relocation of the doorframes, which shift the audiences’ perspective. For the closing scenes, we end up with a narrow room that leads to an endless tunnel created by the doorframes.
All the characters in the play are fully three dimensional and complex. The women in particular are refreshingly independent, supportive and smart. “Don’t be surprised to see all women wearing a hijab when you go outside,” Shiva’s sister tells her the first time she wakes up. Both actors are wearing a scarf on stage even though neither would be in real life. This disconnect is a powerful reminder of the requirements placed on theatre in Iran. All women must wear a hijab on stage. This means Shiva who just woke up and is sitting in her own room is wearing a scarf. The audience may be privy to the most intimate details of a character’s life and inner emotions but they may not have the privilege of seeing a woman’s bare head. While in most productions this small detail is cleverly circumvented to the point of invisibility, in this play the issue is far from masked.
Given the option, I imagine Ms. Keikhaee would have liked to do without the scarves but their presence ironically comments on the theme of the play. The limit placed on the audience inside the theatre reflects the larger picture outside. The audience in the theatre understands (suspends disbelief) that the reality presented on stage is fully contradictory to the content of the dialogue. Similarly, in most cases the life outside is fully contradictory to that which individuals lead inside their home. Limitations placed on self-expression as well as tactics used to enforce such limitations are at the heart of A Moment of Silence.
The final scene of the play successfully avoids the trappings of sermonizing partly by its barebones presentation and partly because of the character’s vulnerability and genuine fear.Knowing the speech was written ten years ago adds to the character’s idealism and naiveté rendering his final speech even more painful. Sniffling could be heard in the audience the night I was in the theatre. Were we crying for the characters or for ourselves? Because ten years after the play’s original production, after Sohrab’s hopeful predictions Iran still faces similar issues and is in tougher circumstance.
Image Credit
Photographs by Reza Mo'atarian, City Theater, from here.
گاه به نمایش نادری بر میخورید که تجربه یک ملت را در یک دوره خاص تقطیر میکند و پیش رویتان میگذارد. یک دقیقه سکوتنوشته {محمد یعقوبی} از این دست نمایشهاست، که البته به این مقام برای بار دوم دست پیدا کرده. بار نخست در سال ۱۳۸۰ به كارگرداني نويسندهاش به روي صحنه آمد و دوباره در اردیبهشت و خردادماه ۱۳۸۹ در *تالار مولوی*به کارگردانی هشیار و مسلط {آیدا کیخایی} كه خود در اجراي نخست نقش اصلي راايفا نموده بود. طراحی صحنه ساده و دقيق {سعید حسنلو} به خوبی حرکت نمایشنامه و بازيهاي راحت و تاثيرگزار هنرپيشهها را همراهی میکرد. از اینکه توانستم این نمایش را ببینم شکرگزارم.یک دقیقه سکوت، که بسیاری از آن به عنوان بهترین نمایش پس از انقلاب یاد میکنند، حتی از انتظارات من هم فراتر رفت.
نمایش با یک مکالمه تلفنی سراسیمه آغاز میشود. *شیوا* دستپاچه به دنبال شوهر خود میگردد و او را در دفتر کارش نمییابد. منشی نیز همان منشی قبلی نیست. یک جای کار اشکال دارد. دیری نمیگذرد که متوجه میشویم شیوا از خوابی سهساله برخاسته است، درست در مدت زمانی که انقلابْ پادشاهی را از میان برداشت و جمهوری اسلامی را به میان آورد. نمایش از طریق خوابرفتنهای طولانیمدت شیوا، داستان یک دوره بیست ساله را که شاهد تحولات بنیانافکن است بازگو میکند. هر بار که شیوا از خواب برمیخیزد، با تحول جدیدی روبهرو میشود -- انقلاب، جنگ ایران و عراق. تغییر در روح زمانه در وجود خواهرشوهر شیوا -- شخصیتی دوستداشتنی، پُرحرف، سرگرمکننده و خوشبین -- محل بروز مییابد. او در تمام طول نمایش دل تماشاگران را با خصوصیات جذاباش به دست میآورد؛ در نتيجه، فروپاشی ناگهانی او در پایان غافلگیرکننده است. اما این نیز تجربه یک ملت را بازتاب میدهد.
در ظاهر یک دقیقه سکوتدو داستان موازی خانوادگی را پی میگیرد: داستان شیوا و دو خواهرش و داستان یک زوج، سهراب و همسرش. همسر دوم سهراب هنوز نگران تعلقهای او نسبت به همسر قبلی است. خواهر شیوا نیز زمانی که شیوا در خواب بوده عاشق شوهر او میشود و از او باردار است. این درونمایهها، که در دست نمایشنامهنویسی کمترپخته میتوانست به ملودرامی رقیق تبدیل شود، اینجا به تردستی پرداخته شده، با خویشتنداری و شهامت. متوجه میشویم که سهراب مشغول نوشتن نمایشنامهای در مورد انقلاب است به نام «خداحافظ تا نمیدانم کِی». سهراب و همسرش فهرستی تهیه میکنند از واژهها، نامها، شعارها و سرودهایی که به آن زمان مربوط میشود. لحن خودمانی گفتگوها باعث میشود موضوعهایی چون حجاب اجباری، رابطه نامشروع، و قتلهای زنجیرهای روشنفکران در دهه هفتاد شمسی پُررنگتر شود. عجیبتر اینکه نمایش رابطه گرم و عاطفی میان سهراب و همسرش را به روانی در معرض دید میگذارد.
رابطه میان دو داستان موازی در اوايل نمایش برای تماشاگر واضح نيست. این دو خانواده در ظاهرا از دو لایه اجتماعی متفاوت برخاستهاند و با دلمشغولیهای متفاوت گلاویزند. اما در نیمه پایانی، رابطه میان این دو عیان میشود و پیشگویانه نمایش را به جبر نهايياش میبرد. دیالوگها در اپیسودهای کوتاه متقاطع بیان میشوند. گاه از دهان یکی از شخصیتها خط داستانی را پی میگیریم و گاه از دید دیگری. گاه دو داستان موازی با اندکی تفاوت تکرار میشوند یا همپوشانی دارند. برخی از صحنهها به شکنهای حافظه میمانند، انگار که بیننده دچار سکته مغزی شده باشد. این انتخاب دراماتیک به ظرافت در بافت داستانی جا گرفته و بیننده را تشویق میکند که ورای واژه با شخصیتهای داستان همدلی کند. از لحظههای لطیف نمایشنامه میتوان به صحنهای اشاره کرد که در آن خواهر شیوا سعی دارد موضوع رابطه با شوهر او را بر ملا کند. در حینی که خواهر تلاش میکند شهامت بازگفتن حقیقت را در خود بیابد، و در خلال تعريف يك داستان، او اعترافات خود را در لابهلای جملات میسُراند. این گزینه فرمالیستی هم به تماشاگر کمک میکند که «واقعیت» لحظه را درک کند و هم او را با دلشوره خواهر همراه میکند.
طراحي صحنه از كمترين عناصر بيشترين استفاده را ميبرد. کف صحنه با كاشيهای مربعی سفید رنگ پوشانده شده و چند چهارچوب در ساده سفید نیز در ته صحنه قرار داده شده بود. با پیشرفت نمایش، و برای انتقال حس انقباض، از تعداد كاشيها و چهارچوبها به تدریج کم میشد. این کار به راحتی و با برداشتن یک ردیف كاشي مربعی میسر میشد. حس خفقان نیز با پشت هم قرار دادن چهارچوبهای سفید رنگ و تغییر دیدگاه تماشاگر تشدید میشد. در پایان نمایش ما با صحنه باریکی از كاشيهای سفید رنگی روبهرو میشویم که به تونلی از چهارچوبهای پشتهمچیده منتهی میشود.
تمامی شخصیتهای نمایش سه بعدی و از نظر روحی پیچیدهاند. زنان بخصوص از استقلال دلپذیری برخورداند در حین اینکه باهوش و همراهاند. اولين بار كه شیوا از خواب بيدار ميشود، خواهرش به او میگوید: «تعجب نکنی اگه دیدی همه زنآ تو کوچه حجاب سرشونه.» هر دو بازیگر پوششی بر سر دارند، گرچه هیچیک در زندگی واقعی خود آن را بر سر نمیداشتند. این مکث و قاصلهگذاری یادآوری قدرتمندی است از محدودیتهای اعمال شده بر تئاتر در ایران. تمامی زنان باید بر روی صحنه حجاب بر سر کنند. این بدان معنا است که شیوایی که هم اکنون از خواب برخاسته و در اتاق خود نشسته است هم حجاب بر سر دارد. در ايران تماشاگر اجازه دارد از صمیمیترین جزئیات و احساسات زندگی یک شخصیت با خبر شود، اما این سعادت را نخواهد داشت که سر بدون حجاب او را ببیند. گرچه در اغلب تولیدات نمایشی این واقعیت با موفقيت هر چه بهتر پنهان ميشود، در این نمایش به گونهای دیگر به آن اشاره شد.
شاید اگر خانم کیخایی میتوانست، در این صحنه از حجاب استفاده نمیکرد، اما این پوشش به نوعی با درونمایه نمایش نیز رابطه کنایی دارند. محدودیتی که تماشاگر در سالن نمایش با آن روبهروست خود بازتاب دهنده واقعیتی بزرگتر در خارج از سالن است. تماشاگر در تعلیق ناباورانه میداند که واقعیتی که بر روی صحنه بازنمایی شده با محتوای دیالوگها مغايرت دارد. از دیگر سو، در اغلب موارد اتفاقاتی که در جامعه میافتد با آنچه که شهروندان در خانههاشان از سر میگذرانند تفاوت دارد. محدودیتهایی که بر بیان شخصی اعمال میشود و همچنین راهبردهایی که برای اعمال این محدودیتها به کار گرفته میشود موضوع یک دقیقه سکوت است.
آسیبپذیری و ترسیدگی ملموس سهراب صحنه پایانی را به نیکی از بند موعظهگری میرهاند. این کار با علم به اینکه تکگویی پایانی ده سال پیشترش نوشته شده به ایدهآلیسم شخصیت و سادگی او میافزاید و سخناناش را دردناکتر میکند. در شبی که من به تماشای این نمایش رفتم، صدای هقهق تماشاگران در سالن شنیده میشد. آیا ما برای خود گریه میکردیم یا برای شخصیتهای نمایش؟ ده سال پس از نمایش اولیه یک دقیقه سکوت و پیشگوییهای غرای سهراب، ایران هنوز با مسائل مشابهی دست و پنچه نرم میکند و در شرایط دشوارتری نیز خود را مییابد.
