I saw A Minute of Silence immediately after seeing Waiting Like Electra, an adaptation of Sophocles’ play, during which I would restlessly refer to my watch, unable to come to terms with the presence of two young women who moved around to take photographs, as if the Hall was the grandest in the world, and the play one of the most important productions in theater history. In vain did I try to find the meaning and intention behind the work; so, when already agitated and impatient I walked into the adjacent hall just to find it overcrowded and had to sit on the floor next to the seats and not on them, I was resentfully expecting another play affected by mismanagement and disorder.
But when the play was halfway through and I could not help but let my tears flow -- of love and fear and concern and sympathy with people who carried the weight of history over their shoulders -- sitting cross-legged on the floor and leaning on the wall, I felt safe with the floor underneath me and the wall next to me, with the breath of the person behind me who was trying to avoid sobbing and failed, or the one sitting next to me on a chair fumbling with a tissue, and the one who shifted her weight trying to calm herself down. And when the demure cries gradually turned into the background music of the play, coming from this and that corner of the hall, I too let myself go, myself and my tears, because I no longer saw any reasons to be ashamed that I was being once again a sentimental bourgeois or an Iranian émigré influenced by a play from the motherland, because I knew that I was not alone in the hall, that all the people in that small hall, either sitting on the chairs or on the floor, we were all in a vortex that even enjoyed proper pauses, living once again our lives, the revolution, war, slogans, love, family, immigration, women, music, children, writing, men, fear, thought, hardship, time, and the passage of time …
When SHIVA, one of the six characters in the play, wakes up after several years of being comatose, she is filled with questions --what’s going on around her. When Shiva’s sister tries to decide what movie to go to with her husband, when Shiva’s other sister wonders how to share her heart’s secrets with her sisters, when Shiva’s brother-in-law speaks of insects and makes everyone laugh, when SOHRAB’S wife remembers the past, when Sohrab talks of his new play, Goodbye Until I Don’t Know When, when Shiva cannot take the realities of her surrounding anymore, when Shiva’s sister starts to drive a cab, when Shiva’s other sister finds refuge in her headphones, when Sohrab’s wife tries her husband’s first wife’s dress, when Sohrab is stuck in his job, which is not just a job but the meaning of his existence, and takes care of his wife and himself, when the empty frames in the back of the stage move around to show the passage of time, and when men and women alike make love to and confronted each other as well as the world around them, I know that the people on the stage and we who sit in front of them on this side are one and the same, I know that I am Shiva, with a life spent sleeping and waking, that I am Shiva’s sister who sets to take care of her loved ones, that I am Shiva’s other sister who, despite loving Shiva, fell in love with her sister’s husband, that I am Shiva’s brother in law who tries to softly pass through life's hardships, that I am Sohrab’s wife who lived with her memories and fears and hopes, that I am Sohrab, imprisoned within the ordeal of freedom…
And it was with these thoughts and feelings that I let myself go and sat watching these people whose intertwined multilayered narrations of what we all had lived, of all the years that had passed us by, of our memories and pains and sufferings, weaved together until that final “minute of silence,” the one minute of silence that was not there only to justify the title of the play, but it was everything squeezed in a suspension of silence and weight, to nudge me and others who sat on this side of the stage with not much life and energy left in them, to nudge us and take our hands, not by force, but by tacit invitation, and lead us to the other side of the line separating the audience and the actors, so that we too would play our role, and we, with all our heart and soul, let ourselves land in the hands of that silence that had much to tell, and we became the last scene of a play of history, the history of the people sitting next to one another in the hall, and we needed not say anything to know that we all had so much in common…
And when that one minute of silence was observed and the play was over, we clapped, like one claps for every other play, but this was not a clapping like every other clapping, it had a strange mood, because even though it was filled with admiration for the playwright and the director and the actors and all those involved (after all, they had showed us to ourselves), it was stricken with grief, a profound realization of what had happened and was still happening to us, that this had been not only the life that was now our past, but also the life that was still going on and would continue to go on, on this other side of the stage, only to find its way back on the stage. This, to me, was art, to see that this play was not going to end by coming to an end on the stage, and it would go on, away from the stage, outside the hall, in the real world…
And outside the theatre, we were feeling bad because we had been reminded yet again what we had endured over these years, and good because had seen with our senses that there are still people with noble concerns, art, and courage, living and working among us, and with that strange feeling of ours. We went our separate ways. And, as I started to walk away, I wished I could light a cigarette in the polluted dusk of Tehran and inhale the experience of the past couple of hours and its strange impact and then exhale it and let it slip into the hands of the city, which was so much an inseparable part of the experience and the mood of the play. Had I seen the play somewhere else I would never have reached this state. I know because I had once felt the role of the city and its people and its atmosphere on a work of art (what was with the movie Tehran has no more pomegranates, which I had watched once in a city far away, in another continent, and then months later here, in Tehran, and I had been surprised by the different feelings I had experienced in the two movie theatres, of the so different talks of people and their demeanors before and after the movie which had each time turned the movie into a different one for me), and as I walked away I thought of how A Minute of Silence was performed here in silence and how somewhere else it would have had plenty of media attention, I thought of what the people of Tehran saw and appreciated in A Minute of Silence and what people somewhere else would have said in their facebook comments about it, and suddenly I felt happy and relieved that I had seen A Minuteof Silence in MOLAWI Hall, in June 2010, in Tehran, with these people who, even when strangers, were familiar to me, in this atmosphere, in this air, which all came together to become another layer of the play… layers that led me to not only see A Minute of Silence, not only hear A Minute of Silence, but also think A Minute of Silence, feel A Minute of Silence, live A Minute of Silence.
Image Credit
Photographs by Reza Mo'atarian, City Theater, from here.
یک دقیقه سکوت را بلافاصله بعد از دیدن همچون انتظار الکترا، نمایشی بازنویسیشده از متن سوفوکل، دیدم ودر طولش مدامبا ساعتم کلنجار میرفتم، و با اطرافم برای کنار آمدن با حضور دو دختری که مدام این طرف و آن طرف سالن سرک میکشیدند و عکس میانداختند، انگار آن سالن مهمترین سالن تئاتر دنیا بود و آن تئاتر مهمترین و پرافتخارترین تئاتر دنیا، با حضور ستارگان درخشان هالیوود، و با خودم برای درک قصد و منظوری که درنهایت هم نیامد دستم؛ پس کلافه بودم وقتی شلوغی سالن کوچک تالار مولوی برای یک دقیقه سکوترا دیدم، اینقدر شلوغ است که مجبور بودم بنشینم روی پلهها و نه روی صندلی، شاکی از بینظمیهای متداول.
اما وقتی نمایش به نیمهاش رسید و دیگر از عشق و ترس و دلهره و همدردی با آدمهایی که زیر وزن تاریخ بودند توان نگه داشتن اشکهایم را نداشتم، چهارزانو بر زمین و تکیهزده بر دیوار، احساس امنیت کردم، با زمین زیرم و دیوار کنارم، با نفسهای نزدیک تماشاگر دیگری که پشت سرم داشت سعی میکرد هقهقاش را فرو بخورد و موفق نمیشد، یا آن یکی که روی صندلی کنارم بالاتر از من نشسته بود و با دستمالش بازی میکرد، یا دیگری که جلویم مدام این طرف و آن طرف میشد تا شاید آرام بگیرد. و کمکم که صدای گریههای فروخورده تبدیل شد به موسیقی متن نمایش که با آهنگی نامنظم از گوشه و کنار سالن پخش میشد،دیگر من هم رها کردم خودم را و اشکهایم را، چون دیگر دلیلی نمیدیدم برای اینکه خجالت بکشم از اینکه باز مثل بچه بورژوایی لوس یا آنسویآبنشینی تحتتأثیر نمایشی وطنی احساساتی شدهام، چون دیگر میدانستم که من تنها نیستم، که همه آدمهای آن سالن کوچک، چه نشسته بر صندلی چه بر زمین، همه باهم داریم در دور تندی که نهتنها آشفته و درهمبرهم نیست که تمأنینههای بهجا هم دارد، بار دیگر زندگی میکنیم زندگیهایمان را، انقلاب را، جنگ را، شعار را، عشق را، خانواده را، مهاجرت را، زن را، موسیقی را، فرزند را، نوشتن را، مرد را، انتخاب را، ترس را، فکر را، سختی را، زمان را، و گذر زمان را ...
وقتی *شیوا*ی نمایش از خواب چندین ساله خود سراسیمه برخاست، میخواست بفهمد دور و برش چه میگذرد، وقتی خواهر شیوا میخواست تصمیم بگیرد چه فیلمی را با شوهرش در سینما ببیند، وقتی خواهر دیگر شیوا نمیدانست چهطور راز دل خود را برای خواهرانش بگوید، وقتی شوهرخواهر شیوا از حشرهها میگفت و میخنداند، وقتی همسر سهراب گذشتهها را به یاد میآورد، وقتی *سهراب* از قصه تازهاش، از خداحافظ تا وقتی دیگر میگفت، وقتی شیوا دیگر نمیخواست با واقعیات روبرو شود، وقتی خواهر شیوا شد راننده همان تاکسیای که شوهرش با درآمدش و ماجراهایش زندگی را چرخانده بود، وقتی خواهر دیگر شیوا پناه میبرد به موسیقی در خلوت خود، وقتی همسر سهرابْ لباس همسر سابق او را امتحان میکرد، وقتی سهراب مانده بود میان کارش، که فقط کار نبود و جوهره وجودش بود، و مراقبت از همسرش و خودش، وقتی قابهای خالی روی صحنه جابهجا میشدند و زمان میگذشت و زنها و مردها با هم و با دنیایشان عشقبازی میکردند و کلنجار میرفتند دیگر میدانستم که آن آدمهای روی صحنه و ماهایی که مقابلشان نشستهایم یکی هستیم، دیگر میدانستم که من شیوا هستم، با زندگیای که ترکیبی است از خواب و بیداری، که من خواهر شیوایم، با زندگیای معمولی که بار مراقبت از عزیزانش را هم به دوش میکشد، که من خواهر دیگر شیوایم، که با وجود عشق به خواهرم به همسر او دل میبندد، که من شوهرخواهر شیوایم که سعی میکند درمقابل سختیهای زندگی نرم باشد و ادامه دهد، که من همسر سهرابام که دنیایی از خاطرهها دارد و ترسها و امیدها، که من سهرابام، گرفتار در مخمصه آزادی ...
و در این حالها و با این فکرها بود که رها کردم خودم را و نشستم به تماشای این آدمها تا که روایتهای تودرتو و لایهلایهشان از آنچه که همه زندگی کرده بودیم، از سالهای سالی که حالا گذشتهمان شده بود و خاطراتمان و دردمان و رنجمان، درهم بپیچد و بپیچد تا برسد به آن «یک دقیقه سکوت» پایانی، آن سکوتی که تنها توجیه و تأکید عنوان نبود، که همهچیز بود که به یکباره فشرده شد در خلائی سنگین از سکون و سکوت، تا من را و دیگرانی را که نشسته بودیم نه بر صحنه اما مقابل آن و دیگر رمقی نمانده بود برایمان تکانی نهایی دهد و دستمان را بگیرد، نه به زور که به دعوتی خاموش، و ببردمان با خود به آنسوی مرز میان تماشاچی و بازیگر تا که ما هم نقش خود را بازی کنیم، و ما هم با تمام وجود دل سپردیم به سکوتی که خیلی حرفها داشت و با تمام وجود خود شدیم صحنه آخر نمایشی از تاریخ، تاریخ ما آدمهایی که در سالن کنار هم نشسته بودیم و لازم نبود چیزی بگوییم تا بدانیم که خیلی چیزهای مشترک داریم...
و وقتی «یک دقیقه سکوت» به پایان رسید و نمایش تمام شد، مثل هر نمایشی دیگر دست زدیم، اما دستزدنمان حالی غریب داشت، چون اگرچه سرشار از تحسین برای نویسنده و کارگردان و بازیگرها و دیگرانی بود که همهباهم اینطور قوی و بااحساس خودمان را بهمان نشان داده بودند، بیرمق بود و غمبار از اینکه این بوده است آنچه بر سرمان رفته و میرود، که این بوده است زندگیمان که هرچند بخشیاش شده خاطراتمان و گذشتهمان، هنوز جریان دارد و همچنان هم به جریان خود ادامه خواهد داد، در این سوی صحنه، و بعد دوباره راه پیدا خواهد کرد به صحنه، که هنر همین است و بس، و مصداقش همان بود که فهمیدیم در تمام طول نمایش در میانمان نسخهای کمابیش مشابه و واقعی از همسر سهراب نشسته بوده است و از سهراب، و انگار این باز صحنه دیگری بود که اضافه شد به نمایش، تا بدانیم که این نمایش با تمام شدنش تمام نمیشود و ادامه خواهد داشت، دور از صحنه، بیرون سالن، در زندگی واقعی...
و بیرون سالن حالمان بد بود از یادآوری آنچه بر ما رفته و از اینکه روایتش که ده سال پیش ما را منقلب کرده بود امروز هم باز منقلبمان میکرد، و حالمان خوب بود از اینکه هستند کسانی هنوز با چنین دغدغههایی و چنین هنری و چنین شجاعتی، و در این حال غریب مشترک همه راهمان را کشیدیم تا برویم، انگار دیگر حرفی برای گفتن نبود، و من همینکه راه میرفتم با خودم فکر میکردم ای کاش میتوانستم سیگاری روشن کنم در این غروب آلوده شهر تهران تا که تجربه این چند ساعت را، این حال غریب را، فرو ببرم در عمق وجودم و بعد بیرون بدهم و بسپارمش به خود شهر، به این شهر که فضایش و آدمهایش و هوایش بخشی بود ناگسستنی از این تجربه، از این حال، چراکه میدانستم اگر نمایش را جای دیگر دیده بودم این حال را بهحتم نمیداشتم، چراکه با تهران انار ندارد حس کرده بودم نقش شهر و آدمها و فضا را بر اثر، که فیلم را هم در شهری در آن سوی دنیا دیده بودم و هم چندین ماه بعد در تهران و بسیار شگفتزده شده بودم از حس متفاوتی که در آن دو سالن سینما تجربه کرده بودم، از حرفهای آدمها و منش آدمها قبل و بعد از نمایش فیلم که چقدر باهم متفاوت بودند در دو سوی دنیا و چقدر ماهیت فیلم را متفاوت کرده بودند برایم، و به این فکر کردم که یک دقیقه سکوت اینجا چه آرام و بیصدا برگزار شد و اگر جای دیگری برگزار میشد چه حرفها برایش در بوق وکرنا میکردند، به اینکه یک دقیقه سکوت را آدمهای اینجا چطور دیدند و پذیرفتند و اگر آنوردنیاییها دیده بودند واکنشهایشان در فیسبوک چه میبود، و یکباره حس کردم چقدر خوشحالم که یک دقیقه سکوت را در «سالن مولوی» دیدم، در خردادماه ۱۳۸۹، در تهران، با این آدمها که هرچند غریبهاند اما آشنایند، در این فضا، در این هوا، که همه در کنار هم خود لایه دیگری شدند از لایههای نمایش... لایههایی که باعث شدند من یک دقیقه سکوت را فقط نبینم، یک دقیقه سکوت را فقط نشنوم، که یک دقیقه سکوت را فکر کنم، یک دقیقه سکوت را حس کنم، یک دقیقه سکوت را زندگی کنم.
